دزیمتر (Dosimeter)، در فیزیک (Physics)

انواع حسگرها (Sensor) را در آموزش زیر شرح دادیم :

دزیمتر (Dosimeter) :

دزیمتر یک وسیله شخصی یا محیطی است که برای اندازه گیری دز جذبی پرتوهای یونیزان (معمولا گاما، ایکس، بتا) توسط یک فرد یا در یک مکان استفاده می شود. دزیمترها ابزارهای حیاتی در حفاظت در برابر تشعشع هستند تا اطمینان حاصل شود که کارکنان در معرض پرتو (مانند کارکنان نیروگاه های هسته ای، رادیولوژیست ها، و خلبانان) از حدود مجاز دز تجاوز نمی کنند. دزیمترها می توانند غیرفعال (نیاز به خوانش بعد از دوره) یا فعال (نشان دهنده لحظه ای) باشند.

انواع دزیمترها:

دزیمتر فیلم (Film Badge): قدیمی ترین نوع. شامل یک فیلم عکاسی در یک بج (پلاک) با فیلترهای مختلف است که امکان تخمین نوع و انرژی پرتو را فراهم می کند. پس از یک دوره (معمولا ماهانه) فیلم ظهور داده شده و تیرگی آن اندازه گیری می شود.

دزیمتر ترمولومینسانس (TLD): رایج ترین نوع در حال حاضر. از بلورهای TLD (مانند LiF) در یک بج استفاده می شود. پس از دوره، بلورها در دستگاه TLD reader حرارت داده شده و نور گسیل شده (متناسب با دز) اندازه گیری می شود.

دزیمتر OSL (Optically Stimulated Luminescence): شبیه TLD، اما به جای حرارت، از نور برای تحریک و گسیل نور استفاده می شود. از مواد خاصی مانند Al₂O₃:C استفاده می کند. حساسیت بالا و قابلیت خواندن مجدد (با نور کم) از مزایای آن است.

دزیمتر الکترونیکی فعال (Electronic Personal Dosimeter - EPD): یک دستگاه الکترونیکی قابل حمل (معمولا با آشکارساز نیمه هادی سیلیکونی یا G-M) که دز و نرخ دز را به صورت لحظه ای نمایش می دهد و در صورت تجاوز از حد مجاز، آلارم صوتی/تصویری می دهد. آنها معمولا برای پایش عملیاتی در زمان واقعی استفاده می شوند.

دزیمتر اتاقک یونیزاسیون خودکار (Pocket Ion Chamber): یک خودکار کوچک با یک اتاقک یونیزاسیون که با یک الکتروسکوپ کوارتز کار می کند. با شارژ شدن و تخلیه تدریجی در اثر پرتو، دز را نشان می دهد. قدیمی اما هنوز استفاده می شود.

پارامترهای مهم در دزیمتر: محدوده دز، وابستگی به انرژی، زاویه، و دقت.

کاربردها: پایش کارکنان در معرض پرتو در صنعت هسته ای، پزشکی (رادیولوژی، پزشکی هسته ای)، تحقیقات، و همچنین برای بیماران در برخی روش های تشخیصی.